Metal Köpüğündeki Hikmetler

Metal Köpüğündeki Hikmetler

Misafirlerinize Türk kahvesi ikram edecekseniz, kahvenin üzerinde mutlaka köpük olması gerektiğini bilmeli ve kahveyi pişirirken kâfi miktarda köpük elde edebileceğiniz bir usûl tatbik etmelisiniz. Aynı şekilde ayranı çok seven kişiler de, bardağın üst kısmında bol köpük görmekten keyif alırlar. Bunun için bir karıştırıcı yeterli olacaktır. Peki, metalin köpüğünü duydunuz mu? Tabii ki bunun için o metalin önce sıvı hâle getirilmesi, yani ergitilmesi gerekmektedir. Kahve pişirdiğiniz cezve ile ayran karıştırıcının bıçakları bir zamanlar pota içerisinde sıvı demir hâlindeydi ve üzerinde bir köpük tabakası oluşmuştu.

Daha sonra bu tabaka ayrılarak sıvı demir kalıplara dökülmüş ve çeşitli mâmûller yapılmak üzere yola çıkarılmıştı. Bu işlem Rad Sûresi’nin 17. ayetinde anlatılmış ve yüce Allah (cc) mealen: “O gökten yağmur indirir de vâdiler, dereler kendi ölçülerince dolup sel olur akar. Sel, suların üstünde kabaran köpüğü alıp götürür. İnsanların zinet veya bazı eşyalar yapmak için ateşte erittikleri madenlerin de buna benzer köpüğü olur.

İşte Allah hak ile batılı, böyle bir temsil ile anlatır: Köpük yok olup gider, insanlara faydası olan cevher kısmı ise dipte kalır. Allah işte böylece misâller verir.” buyurmuştur. Metal üretimi ve dökümcülükte bugün gelinen noktada bu köpük ve cüruf tabakasının varlığı ve mahiyeti büyük ehemmiyet arz eder. Bu sebeple, Kur’ân’da hak ile batıl anlatılırken bu tabakanın misâl verilmesi ilmî açıdan da dikkat çekicidir.

Ev veya fabrikada kullanılan herhangi bir makinenin parçası, bir şekilde ergitilmiş metalden üretilmiştir. Meselâ bir bilezik, çoğu zaman altının ergitilerek dökülmesinden sonra tel hâlinde çekilip tezgâhta işlenmesiyle üretilirken, yüzükler ise, dökümden sonra sadece tamamlama işlerine tabi tutulur. Döküm; talaşlı imalât, soğuk işleme gibi usûllerinin zor, pahalı ve bazen imkânsız olduğu hâller için vazgeçilmez bir imâlât metodudur.

İlk seferde olmasa bile birkaç denemeden sonra kahveyi yeterince köpürtüp, bu köpüğü fincanlara eşit olarak dağıtmayı başarabilirsiniz. Metal ergitmek ve dökmek ise, cezvede kahve pişirip fincana dökmek kadar kolay değildir. Temiz içyapılı, hassas terkipli bir döküm; tecrübe ve bilgi gerektiren bir iştir. Metaller çoğu zaman refrakter adı verilen yüksek sıcaklığa dayanıklı malzemelerden imâl edilmiş potalar içerisinde ergitilir.

Refrakterler her ne kadar yüksek sıcaklığa dayanıklı olsalar da, döküm sırasında bir miktar aşınarak sıvı metal içine karışır. Ayrıca metalin ihtiva ettiği az miktarda yabancı maddenin bir kısmı da daha hafif olduğundan, sıvı metalin üzerine çıkarak bir tabaka oluşturur. İşte Rad Sûresi’nin 17. âyetinde sözü edilen ‘kef’ böyle oluşur. Bu tabaka, döküm sırasında ayrılır ve sıvı metal kalıplara dökülerek katılaştırılır. Sıvı metallerin -bilhassa demir dışındakilerin- sıvı hâldeyken içine gaz emmesi bir başka problemdir.

Neticede metal içinde oksitler oluşur ve bunlar dışarı atılmazsa, katılaşmadan sonra malzemenin mekanik özelliklerini bozar. Ayrıca bu reaksiyonlar alaşımın terkibini de değiştirebilir. Meselâ 18 ayar altın elde etmeye çalışırken daha az veya çok bir altın oranı elde edilebilir. Tabii ki dökümü yapan kuyumcu ustası tecrübesiyle en ufak bir renk farkından dahi ayarın düşük veya yüksek olduğunu anlar ve ona göre müdahale eder. Sanayide ise, bu işlem hassas cihazlarla yapılır.

Elmalılı Hamdi Yazır Rad Sûresi’nin 17. âyetini şu şekilde izah etmiştir:“Sel sularında olduğu gibi, bu eriyikler üzerinde de bir küf, bir köpük oluşur. Binaenaleyh birbirine benzeyen iki köpük bulunur ki, birincisinde insanın hiçbir rolü olmadığı hâlde, ikincisinde insanların emek ve çabaları da bulunur. Allah hak ile batıla böyle misâller getirir. Böyle temsiller ve tasvirler yapar. İmdi o köpük, yani her iki misâlde söz konusu edilen o kef, o köpük, atılır gider. Ki batıl işte böyledir: Hak ve hakikat kaynayıp coşarken, batıl her ne kadar bazen üste çıkmış görünse de, nihayet köpük ve kef gibi atılır ve kaybolur gider.

Gökten indirilen ve hayat kaynağı olan hâlis su, hak vahyinin, yani Kur'ân-ı Kerîm'in temsilidir. Ki bunda insan emeğinin hiçbir payı yoktur. Ocaklarda eritilip izabe edilen madenler de insan eli ve emeği ile insanların araştırma ve tecrübeleri ile elde ettikleri beşerî bilgilerin temsilidir. Bunların her ikisi de hakikatte ve aslı itibariyle yine Allah vergisidir. Allah, işte böyle meseller verir. Böylece birçok hakikatleri açıklayan ve dile getiren güzel temsillerle hakka davet eder.”

İnsanların araştırma ve tecrübeleri ile elde ettikleri bilgilerle bugün metallerin ergitilmesi sırasında meydana gelen hâdiseler anlaşılmıştır. Bu hâdiselerden en garip ve müşkül olanı ‘hidrojen gevrekliği’dir. Bilindiği gibi hidrojen en küçük atomdur ve iyon hâlinde sadece bir proton olarak gezer. Döküm sırasında çok yüksek sıcaklık neticesinde gerek havanın neminden, gerekse diğer katkı maddelerinden gelen hidrojen iyonları sıvı metalin içine nüfuz eder. Metal dökülüp katılaşırken sıcaklık da düşeceğinden bu iyonlar birbirlerini bularak birleşir ve tekrar gaz hâline gelir. 2 gr. hidrojen gazının 22,4 litre yer kapladığını düşünürsek, metal içindeki mikroskobik bir gözenekte oluşacak basıncın büyüklüğünü tahmin edebiliriz. Bu basınç, malzeme içinde mikroskobik çatlaklar meydana getirir ve üretilen malzemenin mukavemeti, beklenenin son derece altında olur. Bu hidrojeni sıvı metalin içinden çıkarmak için klor gazı kullanılır. Bir boru yardımıyla sıvı metale verilen klor gazı baloncuklar hâlinde yüzeye çıkarken, metalin içindeki hidrojen ve diğer bazı yabancı parçacıklar sıvının yüzeyine taşınır. Yüzeyde oluşan köpük tabakasının alınması ile temiz bir metal veya alaşım elde edilmiş olur.

Günümüzde flaks adı verilen cüruf yapıcı maddeler kullanılarak sıvı metalin üzerinde koruyucu bir tabaka oluşması sağlanır. Böylece sıvı metalin atmosferle münasebeti kesilir. Ayrıca temizleme flaksları ilâve edilerek sıvı metalin içindeki oksit vb. artıkların yükselerek cürufa katılmasını sağlayan katkı maddeleri de vardır. Bütün bunlar bugünkü sanayide çok mühim bir yer tutmaktadır. Alîm-i Hakîm (cc), âyette bu tabakayı işaret etmiş ve ergimiş metali kaynatıp üzerinde oluşan köpüğün saf metal üretimindeki önemine dâir bir ipucu vermiştir. Tabii biz âyetin ikazını da unutmamalı ve metalin köpüğü gibi boş değil, metalin kendisi gibi faydalı olan ameller işlemeliyiz.

Cendel TUNA